Kategoriler
Evlilik Problemleri Şema Terapi

Terkedilme Şeması

Bu yazıda Şema Terapi kökenli bir kavramdan bahsedeceğim. İçimizdeki terk edilme, yakınlarımız tarafından yalnız bırakılma hissini ele alacağım. Bu hissi Şema Terapi dili ile söylersek, kavramsallaştırırsak “Terkedilme” şemasından bu yazıda ayrıntısı ile bahsetmek istiyorum. Terkedilme şeması nedir?

Şema Terapinin bahsettiğim bu kavramı bizim gündelik yaşantımızda, ilişkilerimizde, evliliklerimizde veya çalışma ortamımızdaki bütün ilişkilerimizde, bütün yaşantımızda bize zorluk çıkaran, bize problemler yaşatan diğer insanlarla iletişimimizde bize engeller çıkaran bir yanımızı ifade etmektedir.  Bu anlamda kendimizi tanımamız, bize problemler çıkaran yanlarımız üzerinde biraz bilgi sahibi olmamız, ilişki içerisinde olduğumuz kişilerle yaşadığımız bizden kaynaklanan olumsuz, uyumsuz yanlarımızdan kaynaklanan problemler varsa bu problemler üzerine biraz farkındalık sahibi olmamız açısından son derece önemlidir. 

Uyum Bozucu 18 Şema

Şema terapi bize zorluk yaşatan uyumsuz on sekiz yanımızdan bahsediyor. Biz herhangi bir ilişki içerisinde bir duruma tepki vereceğimiz, herhangi bir davranış göstereceğimiz zaman bazı şemaların, kalıpların süzgecinden geçirerek vereceğimiz tepkiyi belirliyoruz. Burada mizacımız ki bu doğuştan getirdiğimiz bir yapıdır ve karakterimiz çevremizle etkileşim sonunda gelişmektedir, son derece büyük bir rol oynamaktadır. Herhangi bir tepki vereceğimizde nasıl tepki vermemiz gerektiğini o duruma özgü, örneğin eş seçerken veya çalıştığımız ortamda patronumuzla konuşurken veya evimizde eşimizle konuşurken, ona nasıl tepki vereceğimizi şema olarak isimlendirdiğimiz yapıların süzgecinden geçirerek vermekteyiz.

Yaşam süreci içerisinde ilişki içerisinde olduğumuz insanlarla yaşadığımız sıkıntılarda bu uyum bozucu şemaların etkisi çok yüksektir. Uyum bozucu yanlar veya şemalar dediğimizde sevgili okuyucular çocukluk yıllarımızdan itibaren oluşturduğumuz şemaları kastediyoruz. Yani çocukluk çağımızda başımıza gelen olumsuz yaşantılar, olumsuz anne ve baba tutumları, travmatik yaşantılar, ayrılıklar, parçalanmalar, uzun dönem süren yoksunluklar, hastalıklar ve bunun gibi durumlar karşısında bu olumsuz yaşam olayları ile baş etmek için birtakım şemalar oluşturuyoruz. Tabi ki oluşturuyoruz derken biraz bilinç dışı, oturup düşünerek şöyle bir tepki vereyim diyerek oluşturduğumuz değil, biraz daha bilinç dışı süreçte oluşan yapılar olarak bunları anlamamız gerekir. Uyum bozucu şemaları oluşturmaktaki amacımız, olumsuz yaşam olayları ile yani çocuklukta karşılaştığımız, başımıza gelen, bizi üzen veya ciddi anlamda travma yaşatan bu olumsuz yaşam olayları ile baş etmektir. 

Uyumbozucu şemaları olumsuz olaylar ile baş etmek için oluşturuyoruz. Ancak sorun şu ki küçükken kendimizi korumak için kullandığımız bu yapılar büyüdüğümüzde bize ayak bağı olmaya başlıyor. Yani küçükken işe yaradığını düşündüğümüz yapı büyükken ilişkilerimizi bozuyor. Arkadaşlıklarımıza olumsuz etki ediyor. Çalıştığınız ortamdaki uyumunuzu bozabiliyor. Örneğin bize hoş gelmeyen, problem yaşatan şeylerle karşılaştığımızda o problemleri çözmek için sağlıklı bir tepki üretmemizin önüne geçiyor. Çocuklukta belki bu tepki bizi ruhen korumuş olabilir, bizim işimize bir hayli de yaramış da olabilir belki, ama bu oluşan uyum bozucu şema yetişkin yaşantısında işe yaramıyor. 

Terkedilme Şemasının Kökeni Nedir?

Açık bir şekilde anlaşılması için küçük, basit bir örnek vermek istiyorum. Örneğin anne babası boşanan veya babası evi terk edip giden bir çocuk ilişkilerin bir gün kesinlikle sona ereceğini, ne kadar yakın ilişki kurarsa kursun terkedilip yalnız kalacağına dair bir inanç geliştirebilir. Yani anne ya da baba boşanıyor veya ebeveynden herhangi bir tanesi aileyi terk ediyor ve bunun gibi travmatik bir olayla karşılaşan bir çocuk zihninde bu olaya ilişkin bazı yorumlamalarda bulunuyor ve terk edilmenin normal olduğuna dair bir inanç geliştiriyor. Bu inanç kişilik yapısının en temelinde bir yerde kendine sağlam bir yer ediniyor ve artık ondan sonraki süreçte benzer olaylarla karşılaştığında sürekli olarak o inancın süzgecinden geçmiş olan tepkileri ve davranışları gösteriyor. 

Nasıl bir inanç geliştiriyor demiştik, ilişkilerin bir gün kesinlikle sona ereceği, ne kadar yakın ilişki kurarsa kursun terkedilip yalnız kalacağına dair bir inanç. Daha sonra bu çocuk büyüyüp kendisi bir yuva kurmaya kalktığında kuracağı ilişkiyi az önce söylediğim şemanın etkisi ile şekillendirmektedir. O inancın etkisi ile çocuk kendi kuracağı yuvayı şekillendiriyor. Bu şekillenmenin nasıl olduğunu birazdan ele alacağım. 

Terkedilme şemasının ayrıntısına girmeden önce üç kavramdan bahsetmek istiyorum. Bu üç kavram bizim eğer böyle bir şemaya sahipsek nasıl tepki vereceğimizi ifade eden kavramlardır. 

Terkedilme Şemasına Teslim Olma

Örneğin terkedilme şeması olan bir insan ki bu tip davranışa sahip olan insanları birinci grupta ele alalım; sergiledikleri davranışı şema terapi “şema teslimi” olarak isimlendiriyor. Birinci grup davranışta terkedilme şeması olan bir insan şöyle davranabilir:

Mesela kendisine bir eş seçeceği zaman ona bağlanamayacak, onunla sağlıklı bir ilişki kuramayacak, ilişkisinde ona vermiş olduğu sözleri yerine getiremeyecek ve ilişkiyi devam ettiremeyecek yani tam da bu şemanın oluşmasındaki temel olayda olduğu gibi onu terk edecek olan bir eş bulabilir kendine. Bunu birinci grup davranış olarak bir kenara koyalım.

Terkedilme Şeması ve Kaçınmacı Davranış

İkinci grup davranış da gösterebilir terkedilme şeması olan kişiler. Bu davranışlar kaçınma olarak isimlendirilmektedir.

Ne yapabilir mesela kaçınmacı davranan kişiler? Nasıl olsa terkedilecek diye yakın bir ilişki kurmaktan kaçınır. Yani bir gün nasıl olsa bu kişi beni terk edecek, onsuz kalacağım, onsuz kalınca ne olacak mutsuz olacağım. Yani sevgiyi kaybedeceğim. Dolayısıyla bu tablo ile karşılaşmamak adına yaptığı şey yakın ilişki kurmaktan uzak duruyor. Bunu da ikinci grup davranış olarak bir kenara koyalım. 

Terkedilme Şeması ve Aşırı Telafi Davranışı

Üçüncü grup davranışta ise şöyle bir şeyle karşılaşabiliriz. “Aşırı telafi”. 

Örneğin partneri kendisini terk etmek istediğinde, kendisini terk etmesini kolaylaştıracak, onu kendisini terk etmeye itecek kadar ona yapışma, sürekli onunla birlikte olma davranışları sergileme. Terkedilme şeması temel inancı neydi? Sürekli ilişkilerin biteceğine inanırdı ve eninde sonunda ilişkinin bir yerde terk etme ile sonlanacak diye bir inanç vardı temelde. Sanki bir şekilde bunu doğrulamak, bunu gerçekleştirmek adına, ilişki içerisinde olduğu kişiye bir şekilde, aşırı şekilde yapışıp onu ilişkiye boğduğunda ve hatta çok ufacık ayrılıkları, ayrılmanın onu terk edeceğinin bir işareti olarak gördüğünde onun kendisini bir şekilde gösterdiği tepkilerle terk etmesine neden olma davranışları sergilemek. Bunu da üçüncü grup davranış olarak bir kenara koyabiliriz. 

Yani ne dedik birincisinde kendini terk edecek olan insanları kendisine seçer. İkincisinde hiç yakın ilişki kurmaz ki bir gün terkedilme ile karşı karşıya kalmasın. Üçüncü grup davranışta ise kendisini terk edecek olan, daha doğrusu kendisini terk etmesine neden olacak olan yaşantıları kendi oluşturur ve hatta şöyle bir şey ile de karşılaşabiliriz, sevgilisi onu terk etmeden önce ilişkiyi terkedilme şeması olan kişi bozabilir, o servgilisini terk edebilir. Yani buradaki slogan ne olmuş olur, “nasıl olsa bir gün terk edileceksin o seni terk etmeden önce en iyisi sen onu terk et”. Bu üç kavramı açıkladıktan sonra terkedilme şemasının biraz daha ayrıntılarına girebiliriz.

Terkedilme Şeması Olan Kişiler Nasıl Davranır?

Bu şemaya sahip olan kişiler ne düşünürler? Mesela bu şemanın yapısında ne vardır biraz bunu paylaşmak istiyorum. Terkedilme şemasına sahip olan kişiler sürekli olarak yakın oldukları kişiler tarafından terk edileceğine inanır demiştik. Yani böyle bir olumsuz beklenti içindedirler. Mesela ne olacağından korkarlar? Yakın ilişki içinde oldukları kişilerin ilişkiyi bitireceklerinden veya hastalanıp aniden öleceklerinden, veya başkaları için onları terk edeceklerinden ya da aniden ortadan kaybolacaklarından korkarlar. Ya da bunu umarlar diyelim. Yani sanki böyle bir şeyin olmasını beklerler. İçlerinde bunu bekleyen bir yan vardır diye de tanımlayabiliriz bu durumu. Böyle bir beklentileri vardır. Bu inançları sebebi ile teyakkuz halindedirler. 

İlişkilerinde ne yaparlar bu teyakkuz halinde olduklarında? Partnerlerinin onları terk edeceklerine dair en ufak işaretlerin peşine düşerler. Yani kişi nasıl olsa bir gün beni terk edecek bir şekilde ortadan kaybolacak diye bir inanç varsa sürekli olarak bir teyakkuz halinde olma durumu söz konusu oluyor ve ne yapıyor bunun ip uçlarını toplamaya çalışıyor ilişki içerisinde olduğu kişiden. Yani evliliğim muhakkak dağılacak acaba beni aldatıyor mu veya kısa süreli ayrılıklar olabiliyorsa iş nedeni ile olabilir ya da başka gerekçelerle bunun onu terk etmesine götürecek olan bir yaşantı olup olmadığının ip uçlarını toplar sürekli. Kısa süreli ayrılıklar gibi durumlarda veya henüz evlenmemiş olan çiftler için düşünürsek mesela örneğin kavgalar nişanlılık döneminde ya da ilk tanışma döneminde yaşanabilir. Bu kavgaların olduğu veya kısa süreli ayrılmaların olduğu dönemlerde mesela depresif tepkiler bu kişilerin gösterebilecekleri başlıca tepkilerdir. 

Terk Edilme Şeması’nın Belirtileri

Depresif tepki dediğimiz nedir? Aşırı uykusuzluk veya aşırı uyuma, iştahsızlık veya aşırı iştah, hiçbir şeye ilgi duymama gibi tepkiler. Hatta daha ileri bir boyutuna değinecek olursak, terk edilme şeması hayatında çok hâkim bir şekilde rol oynayan kişiler, kısa süreli olan ayrılıklara bile o kadar sert ve uyumsuz, aşırı tepki gösterirler ki belki de bu gösterdikleri tepkinin sonucunda ilişki bozulur. Terkedilme şeması olan kişiler zihinlerindeki sanal terkedilmeye sıkı sıkıya yapışabilir mesela ve yukarıda örneğini verdiğimiz davranışları sergileyebilirler. Bu zihinsel terkedilme ile bu şekilde baş etmeye çalışabilirler.

Terkedilme Şeması ve Kıskançlık

Mesela aşırı kıskançlık, partnerinin etrafında gördüğü hemcinsleri ile bir rekabet içerisinde olma gibi davranışlar da zihinsel bir terkedilmeye karşı alınmış tepkilerdir. Bu anlamda etrafınıza baktığınızda belki görmekte çok zorlanmayacağınız tepkiler bunlar. Kıskançlık, mesela bazı çiftlerin bu tür sıkıntıları yaşadığını görebilirsiniz. Veya eşinin etrafında olan insanlarla kendisi arasında bir gizli rekabetin oluştuğunu, bu rekabet içerisinde durumu biraz daha hırslandırmak adına onlarla rekabet edilmek adına bazı yarış, rekabet davranışları gösterdiğine şahit olursunuz. Bunlar tabi ilişki içerisinde çok da sağlıklı olmayan davranışlar olduğu için belki de ilişkinin sonlanmasına, ilişkide sık sık problemler yaşanmasına sebep olacak şeylerdir. 

Terkedilme ve Kusurluluk Şeması

Veya aşırı fedakarlıkta bulunma veya kusurları olduğuna inanıp bu kusurları saklama davranışları hep terkedilmeye karşı bilinç dışı alınmış önlemlerdir. Kusurlarını saklar dedik. Mesela neden saklıyor kusurunu çünkü partneri onun kusurları olduğunu öğrendiğinde onu terk edecektir, böyle düşünür, böyle inanır. Eğer benim sahip olduğum kusurları bilirse, bunu anlarsa bir şekilde onun gözünden düşeceğim, terk edileceğim diye bir düşünceye kapılabilir kişi. Bu kusurlar bazen sadece fiziksel kusurlar olmayabilir içsel bazı ruhsal özellikleri kişinin bazı karakter özellikleri ile ilgili bir şey de olabilir. Bazısı burnundan, gözünden, saçının olmamasından ya da şişmanlık, boyunun kısalığı, uzunluğu bunu dert edebilir. Bazıları ise fiziksel özellikler yerine biraz daha karakter, kişilik özellikleri ile ilgili kusurları olduğuna inanır ve bunu saklamaya çalışır. 

Örneğin ben insanlar arasında bir ortama girdiğimde kendimi ifade edemiyorum, çok düzgün konuşamıyorum, çok esprili değilim, çok cana yakın değilim, çok öfkeliyim gibi bazı kendinde görmüş olduğu olumsuz özelliklerini karakter özelliklerini saklayarak muhtemel bir terk edilmeye karşı kendince bir önlem almış olabilir. 

Bu konuda daha açık bir örnek vermek istiyorum. Takipçilerden gelen bir soruydu bu anlatacağım örnek. Bir kadın takipçi şöyle sormuştu: 

“Ben vücudumdan memnum olmadığım için estetik ameliyatı oldum, şimdi birisi ile görüşüyorum ona estetik yaptırdığımı söylemeli miyim, yani eğer ona estetik ameliyatı yaptırdığımı söylersem benden soğur mu?” diye soruyor. 

Şimdi burada nasıl bir tablo ile karşı karşıyayız? Kendisinde bazı kusurların olduğuna inandığı için bir estetik operasyon geçirmiş ve şu an bir aile kurmak için birlikte olduğu kişi ile tanışırken ona acaba bu kusurlarımdan bahsetmeli miyim? Eğer bahsedersem terk edilir miyim? Beni bırakır mı? Sevgisini benden esirger mi? Sevgisini kaybeder miyim diye bir haleti ruhi içerisindedir. Bu nedenle bu konuyu onunla paylaşırsa olurda terkedilirim korkusu ile fikir danışıyor. 

Terk edilme şemasına sahip olan ikinci bir gruptan bahsetmiştik. Yakın ilişki kurmak istemeyen. Kaçınmacı kişiler terk edilmekten korunmak için yakın ilişki kurmaz demiştik. Yani terk edilmemek için en iyi kural insanlarla yakın ilişki kurmamaktır düşüncesi ile hareket ederler. Eğer onlarla yakın ilişki kurmazsan terk edilmezsin de. Hâkim düşünce bir ilişki içerisinde bu düşüncedir. Gerçekten baktığımızda da bizimle bu tür ilişki kuran insanlarla karşılaşabiliriz. 

Şema Kimyası

Şema kimyası diye bir kavramdan bahsetmek istiyorum terkedilme şemasını sonlandırmadan önce. Şema kimyası dediğimiz şey şudur. İki farklı insanda, örneğin birisinde terk edilme şeması varsa bu insan kendisine eş seçerken nasıl bir eş seçer? Bu şemalar bizim eş seçimimizde, ilişkilerimizde olumsuz, uyumsuz bir şekilde bizim davranışlarımıza nasıl etki ediyor? Uyum bozucu şemaların birbirini seçmesi şema kimyası olarak isimlendiriliyor. Bunu gerçekten kimyasal bir reaksiyona benzetebiliriz. Kimyasal olarak iki maddenin birbirine tepki vermesi gibi. Bazı maddeler karıştığında patlamalar meydana gelebiliyor. 

Terk edilme şeması olan bir kişi kendisine eş seçerken nasıl bir eş seçer? Bu soruya baktığımızda çok ilginç bir tablo ile karşılaşırız. Terk edilme şeması olan kişi kendine eş olarak, partner ya da sevgili olarak kendilerini terk etme ihtimali çok yüksek olan bağımsız, aşırı serbest takılan veya ulaşılamaz noktalarda olan insanları seçerler. Mesela evlenip boşanmış kişiler. Hala evli olan kişiler. Yani ilişki içerisinde problem yaşama ihtimali çok yüksek olan kişiler onlar için çok cazip kişiler oluyor. İşi gereği mesela sürekli evin dışında olacak kişiler veya yurt dışı seyahatleri olacak olan kişiler, farklı kültürlerdeki, inançlardaki kişiler onlar için gerçekten ilgi çekici oluyor. Elli kişinin olduğu yere girdiğinde terk edilme şeması olan kişiler elektriği muhakkak kendisindeki terk edilme şemasını sürdürecek olan, terk edilme şemasının sahip olduğu inancı devam ettirecek olan kişiyi seçiyorlar, ondan elektrik alıyorlar. 

Terkedilme Şemasına Örnek

Bununla ilgili bir örnek vermek istiyorum. Bir kadın danışan, sahip olduğu ilişkileri anlattığında daha önce birkaç kişi ile evlilik girişimi olmuş. Seçmiş olduğu ilişki tarzında bütün kişilerin onu terk etme ihtimali yüksek olan kişiler olduğunu gördük. Mesela evlenmek istediği birisi mahallesindeki farklı kültürde, farklı inanıştaki, farklı milliyetteki bir kişi idi. Kendisinin sahip olduğu düşünce yapısı ise evliliğini onunla bir şekilde yürütmesini engelleyen bir düşünce yapısına sahipti. Burada farklı kültür veya inançtaki birisi ile evlenmeyelim düşüncesini savunmuyorum. Anlatmak istediğim, farklı bir milletten birisi ile evlenebilirsin ama sahip olduğun düşünce yapısı kurduğun ilişkinin devam etmesine de engel olmaması gerekir. Bu bahsettiğimiz danışanın sahip olduğu düşünce yapısı, siyasi görüşü bir şekilde bu ilişkinin ileri de bir gün gerçekten de bitmesine elverişli bir düşünceydi ve gerçekten de onunla ilişkisi yürümedi. Buna benzer bir iki zor ilişkisi daha olmuştu.

Bir ilişkisinde mesela gerçekten böyle evinden işine işinden eve gidecek belki tamamen evcimen olacak, belki hiçbir sıkıntı yaşamayacağı birisi ile tanıştığında ise ondan hiç elektrik alamadığından bahsetmişti. Onunla ilişkisi elektrik alamadığı için bitmişti (Belki de onu terk etmeyecek kişi o idi). Hani elli kişinin içine girildiğinde kendisinin terk edilme şemasını tetikleyecek kişiden elektrik alır dedim ya işte o elli kişi içerisinden ona doğru olan kişiden asla elektrik alamadığından bahsetmişti. En son evlendiği kişi bir pilottu. Evde hiç olamayacak olan bir kişiydi. Şu anda ilişkileri nasıl bilmiyorum, inşallah mutlulardır diye temenni ediyorum. 

Sonuç

Terk edilme şeması temel olarak böyle bir yapıya sahip. Eğer bu yazıyı okuyan kişilere bu tür davranışlar tanıdık geliyorsa şema terapi yönelimli psikoterapi yardımı almalarının, ilişkilerindeki sorunların çözümünde yardımcı olacağını belirtmek isterim.

Terk edilme şemasına sahip olan insanların bu şemadan kurtulduklarında kazanacakları inanç şudur: “ Hayatımızda yer alan bütün insanlar bizi terk etmezler. İlişkiler bir gün muhakkak aldatmayla ya da terk etmeyle yıkılmazlar. Dünyada birlikte yaşlanan hatta kısa süreli ayrılıklar kavgalar yaşadığı halde birlikte yaşlanan milyonlarca çift vardır. Hayatımızdan daha önce birisi hiç ummadığımız bir şekilde ayrılmış gitmiş olabilir ama biz bunu bir kural haline getirdiğimizde yani sanki herkes bizi muhakkak terk edecek diye inanmaya başladığımızda yaşantımız daha da düzenli ve iyi olmuyor aksine kimseyle yakın ilişki kuramayız, yaşamın tadını alamayız.” Terk edilme şemasını hayatımızda etkin bir şema olmaktan çıkardığımızda edineceğimiz inanç tam da budur. Sağlıcakla kalın.

Bu yazı, “Schema Therapy: A Practitioner’s Guide” isimli kitap temel alınarak hazırlanmıştır.

Bilgi Almak İçin Yazabilirsiniz

Psikolojik Danışman K. Burak SALİMOĞLU

“Terkedilme Şeması” için 2 yanıt

Merhaba.ben yaklaşık iki ay önce biriyle ilişkiye başladım.her sey iyi gidiyordu. Mesafe vardı aramızda yani Uzaklık.ama ben bunu söylediğimde en basta daha ilişkiye başlamadan senin için sorun olabilir demiştim.hassas oldugumu çabuk bağlandığımı önceki ilişkide sıkıntı çektiğimi söyledim.yani en bastan dogru neyse bana göre onu söyledim. O da bana sorun olmaz konuşması yaptı artık yasımız büyük.bu arada o 30 ben 29 yaşındayım.ikimizde de galiba psikolojik Sıkıntılar vardı.ben terkedilmekten korkan ona rağmen hep bi gizemi olan sıkıntısı olan adamları çekici buluyorum digerleri sıkıcı geliyor hiç ilgimi çekmiyor.bu çocuk ilk tanıştığımızda biraz alkol sorunu yasamış eskiden artık iyiyim dedi cok kavga edermiş eskiden.bunları duymak nedense beni hiç ürkütmedi.bi gun otururken bana ben de Bipolar var yani dürüst söyluym dedi ben biraz çekinince de yani internetten falan araştırdım doktor teşhisi yok dedi.öyld diyince dikkate almadım.neyse sonuç olarak plan yapmıştık 2gun sonra yanına gidecektim bana bi gun önceden ben devam ettiremicem.dedi ilişkiyi bitirdi şoka girdim hiç tahmin etmediğin bişeydi çünkü.bi gun Öncesinde neler konuşmuştuk.sonra aklıma geliyo,bi gun bana ben kendime güvenemiyorum ilişkiler konusunda dedi.arkadaslarımı yarı yolda bıraktım.sözlenmiş onudan ayrılmış.neyse olayın Özeti ayrıldık ben üzülüyorum ama hep bu tip insanları mı bulurum ilerde de.herseyini sildim o da benim numaramı sildi arar mı diye aklımdan geçiriyorum yani bilmiyorum

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir